terça-feira, fevereiro 27, 2007

A BATALLA DE LAVADORES


De Vigo chegaron a Mondariz dous rapaces das mocidades coa noticia de que fora cortado o paso a Pontevedra. Os rapaces pretendían que en Mondariz lles proporcionasen fusiles. En Mondariz abunda a auga medicinal e a auga fresca e as escopetas atadas con barazas de cores.
Fusiles?... Os rapaces olláronse as mans valeiras que os de Mondariz non podían encher.

"A pequena Rusia" chamaban a Lavadores, lugar de campesiños, pescadores e obreiros da industria conserveira viguesa, con altos maínzos, bastidores de parras, piñeiros nas ladeiras do monte, e embaixo, o mar. Lavadores seria unha das laparadas de Galiza naquel mes de xullo.

O Gobernador militar, amigo do Xefe do Goberno, feita a súa burla ás esquerdas que lle pedían garantías, meteu de noite nos cuarteis aos falanxistas e uniformounos. Os obreiros entraron ao traballo o luns, 20 ás once da mañá, o capitán Carreró saíu dos cuarteis do Monte do Castro ao fronte dunha compañía de infantería, a tambores batentes e coa bandeira republicana despregada. Núcleos de obreiros e transeúntes aplaudiron. No Paseo de Alfonso XII, o capitán ordenou un toque de clarín e comezou a fixar nas paredes os bandos coa declaración do estado de guerra. A cada bando que fixaba, lanzaba un "¡Viva a República!" Os vigueses horrorizáronse.

Carreró e as súas tropas baixaron pola rúa de Elduayen. Aos talleres e ás fábricas chegou o rumor da trampa militar. Eran as doce do día, hora de saída do traballo. Cando Carreró, coa espada desenvaiñada, entrou na Porta do Sol, había na praza uns centenares de obreiros que, a berros o acusaban de traidor. Carreró ordenou un toque de atención e adiantouse a fixar un bando. Un rapaz das mocidades, arrincoullo das mans e zoupoulle na cara.

O capitán descargou a súa pistola na cabeza do rapaz.

Entón os obreiros avanzaron contra os soldados.

- ¡Fuego por descargas! — manda Carreró.

Xeonllo en terra, a compaña dispara sobre a masa indefensa e sorprendida. Dixéranlle: "El Gobernador militar ha dado garantías de que las tropas son leales... Hay que entrar al trabajo".
Os obreiros créronlle, entraron ao traballo, e ao acabar a metade da xornada, atopáronse coa sorpresa de que embaixo de cada uniforme se ocultaba un bandido.

As descargas acontécense con ritmo de manobra. Caen trinta obreiros. Os outros foxen, e sen mandos nin dirección, solos coa súa cólera, tratan de se facer fortes: uns, na calzada de Teis e outros, recúan pola rúa do Príncipe cara Lavadores. Dunha maneira lóxica se parapetaban nas dúas zonas obreiras mais populosas da cidade.

A Guarda da Casa do Pobo cos seus vintetantos fusiles e dous peites para cada un, é atacada polos falanxistas uniformados. A Falanxe cubrira as entradas de Vigo con carteis nos que se lía: "JONS es pan y justiza". A hora do pan e da xustiza da JONS acababa de soar.

Os obreiros vigueses espállanse aterrorizados. Non hai quen os guíe nin quen lles diga o que deben facer para organizar a defensa. Camiño de Lavadores van os obreiros e pola estrada veñen os campesiños de Porriño, de Mondariz, de Ponteareas, de Salvaterra, da Caniza... Son miles, tantos que a Guarda civil dos postos non se atreve a botarase o fusil á cara. A de Lavadores, en mangas de camisa, á porta da casa-cuartel, asegura que é neutral.

O vello Enrique H.Botana, o avó dos socialistas galegos, ponse ao fronte con todos os seus anos dos grupos que se concentran en Teis. A Lavadores acoden os Xefes republicanos, os deputados socialistas Bilbatúa e Seoane, o secretario xeral do Partido Socialista de Vigo, Apolinar Torres, e os dirixentes comunistas Garrote e Eduardo Araujo. Chegan atravesando as hortas.

Organizarse a resistencia co lastrado, constrúense barricadas e ábrense tres liñas de trincheiras: o primeiro no alpendre de consumos, a segunda, fronte ao cuartel da Guarda civil e a terceira xunto ao campo de fútbol.

Hai alá unha masa inmensa, desorganizada e chea de esperanzas. Ollase cara atrás no tempo, e o labrego non descobre que os seus pais nin os seus avós houbesen empuñado as armas para defender forma algunha de poder estabelecido. Por primeira vez, eles se arman con esa asombrosa finalidade. A lei, inimiga sempre, tiña os seus defensores nos gardas e nos militares. E resultaba que o labrego era o seu defensor e a garda militar os inimigos da lei. E pensaba o labrego: "coa lei da nosa parte, de seguro gañamos".

Estabeleceuse unha especie de cuartel xeral no Porriño, vila de paso, entre Ponteareas e Vigo. Das canteiras tróuxose dinamita, que se depositou no Concello. Os labregos descoñecían a técnica da fábrica das bombas.

Que facer coa dinamita?

De Tui dicían:

- Voade as pontes da estrada de Ourense.

Como se voaban?

- Con dinamita.

A noite do 20, a estrada que pasaba por Lavadores fervía cun carraxe de homes. Viñeran os que dispuñan dunha pistola ou dunha escopeta .Con tantas armas podíase facer moito ruído. Pero as metralladoras de Carreró e os fusís dos soldados e dos gardas de Asalto sobraban para acabar coa resistencia dos campesiños que disparaban munición e disparaban berros: o entusiasmo e a boca aberta contra as armas automáticas.

Cando o Poder e a autoridade legais andan de por medio e ese Poder e esa autoridade están co pobo, o home da aldea pon a súa confianza no Goberno. Que ían eles a temer se tiñan o Goberno ao seu lado?

Foron destacadas forzas populares para vixiar a estrada de Ourense e a liña do Miño.

- Que facemos cos que fuxan a Portugal?
- Deixádeos que se vaian.
- E as maletas?
- Quedar con elas.

Porque non podía acontecer outra cousa. Os rebeldes debían fuxir se non querían perecer. Os labregos imaxinábanse a curas e a prestamistas empaquetando as súas roupas. Non lles farían dano. Que se fosen a Portugal; pero ficaríanselles cos zapatos, os sombreiros, as camisas e os traxes de bo casimira.

Carreró non se deu présa. Era un malfeitor con experiencia militar.

Ao amañecer, as mulleres agasallaron aos combatentes con cuncas de leite. A muller galega vale tanto como o home: traballa a terra, coida o gando e derriba árbores co mesmo empurre que el. Ademais, pare fillos. A condición migratoria do pobo galega, impuxo á tarefa de suplir ao home que se foi ás Américas. E ao desatarase o bandidaxe rebelde, a muller puxouse xunto ao seu compañeiro:

- Darlle viño aos homes!

Os mellores tiradores ocuparon a primeira trincheira: Manolo Fresco, grande e bo, alzaba no ar ao adversario pola solapa da americana e novamente o deixaba no chan sen lle facer mal. A mellor escopeta de Hespaña! Con Fresco estaban Carballo de Mondariz, Jesús de Queimadelos e dous rapaces de Ponteareas. A loita dirixíana Fresco, o fillo do alcalde de Vigo, o ex alcalde socialista de Lavadores, José Quintela, os comunistas Garrote e Araujo e os irmáns Cabaleiro.

Desde o chalé dos Núñez, familia de ricos, se dispararon os primeiros tiros. Os combatentes da primeira trincheira asaltaron o chalé. Corría non sabían moi ben o que, polos maínzos. Fixéronlle lume. Caeu. Era o pai dos Núñez, que abandonaba a casa onde os seus dous fillos se lanzaban á agresión. Detívose aos moradores do chalé. Ás mulleres devolvéuselles a liberdade. Aos homes... Eran falanxistas. Consultáronse os republicanos:

- Temos que entregalos ao Fronte Popular.

Pero xa subían cara Lavadores as tropas de Carreró, coa Garda Civil de Vigo e gardas de asalto e, a retagarda, os falanxistas. As tropas despegáronse e os gardas ocuparon as azoteas próximas ás concentracións dos labregos cheos de ilusións bélicas e coa alma na boca. Comezou a batalla, é dicir, o ruído. As escopetas cuspían munición. A puntería de Fresco lograba ás veces un branco. O "Chicho" de Ponteareas e Antonio Couto, de Mondariz, foron as primeiras baixas.

Ouvíase a radio de Madrid que transmitía o gozo das súas vitorias sobre o inimigo.

Non a escoitaban os rebeldes?

O grupo que ocupaba a avanzádella da liña recuou á segunda trincheira, e entón xuntáronse as traizóns. Os gardas de Lavadores, tomaron os fusiles. Para final, apareceu un hidro da base de Marín. A desorganización, a desilusión e a desventura desbandaron aos campesiños. No alto de Puxeiros, o hidro metrallounos. Os que o presenciaron dixeron o que se dirá sempre:

- O sangue corría polas cunetas como a auga despois da chuvia.

Un dos fillos de Núñez comezou a visitar as casas de Lavadores.

Entraba e disparaba. Cos ollos ben abertos, nun estoupido de epilepsia homicida, mataba, mataba... Durante meses e meses non faría outra cousa se non matar. Aínda debe seguir matando. Había que fuxir, que pola estrada se achegaban en camións os lobos de Ourense. No círculo infernal do medo, ficaron pechados os que fuxían.

Homes houbo capaces de morder as pedras e que dun salivado atravesaban unha "tamanca", que se meteron nas súas casas, abriron unha xanela e morreron disparando perdigóns contra as balas dos gardas.

E Madrid?...

Dilles algo, Madrid!

Son moitos os que agardan unha palabra túa para se facer fortes detrás dunha pedra ou emboscarse no monte. Até o vello Carballido, de Padróns, non o entendía. Fórono a buscar. Desde a súa aldea trouxérono nunha carreta. Carballido, paralítico con mais de medio século a custas, berraba polo camiño:

- Morra a Garda civil! Viva a República!

Os gardas partíronlle o peito coas culatas. Carballido alasaba e volvía a berrar:

- Morra a Garda civil! Un veciño aconselloulle:

- Cálese Carballido, que o van matar.


O vello paralítico volteouse a ollalo:

- Pero non ve vostede D. Manuel que xa me estou morrendo?... Morra a Garda civil!

Había que escapar.

- E ti, non fuxes?

- Eu ándoche co ollo por encima dó ombro.

Así andaban os que non fuxían. Os lobos de Ourense xuntáronse cos de Vigo e Pontevedra. Ex presidiarios e curas ían con eles. Non todos os curas. O de Guillade, a parroquia mais esquerdista de Ponteareas, era un bo cura. En Guillade detiveron a numerosos veciños. O abade, sotana limpa, correu a Pontevedra.

- Sóltenme aos de Guillade — dixo.

- Son os mellores fregueses que teño.

O señor abade, non se moveu das portas do cárcere até que soltaron aos seus fregueses. Ai, se todos os curas de Galiza fosen como o bo cura de Guillade!

Había que escapar, porque iso de andar co ollo por riba do ombro non era asunto.

Os gardas e os falanxistas de Ourense pasaron sen se parar nas aldeas do camiño, cara Pontevedra e Tui; as metralladoras que levaban nos camións consumían fitas de balas contra os paisanos. Salvaban as gabias que lles cerraban o paso e as pontes voadas, mal voadas, porque mesmo para voar hai que estudar e os labregos carecían de letras. Detrás dos camións, as bandeiras republicanas aínda ondeaban nas casas municipais.

Os campesiños derrotados tornaron de noite a Ponteareas e a Mondariz. Non tiñan onde agarrar. Pendentes de Madrid, Madrid non lles dicía nada. Madrid coidábase do que acontecía en Madrid. Unha frase de alento abondase para que os labregos se botasen aos montes e organizasen guerrillas. Non se pronunciou esa frase.

Os que puideron, atravesaron a raia portuguesa. De alá devolveríanos para que gardas e falanxistas os mataban nas cunetas. O alcalde de Ponteareas se emparedou. Durante tres anos andaría fuxitivo e algunhas noites durmiría nos cuartos de autopsias dos camposantos.

Abriuse a conta dos mortos. Ao Ruco, de Angoares, xornaleiro, o serraron vivo. A José da Cigarreira e a Gustavo Taboas atáronos polos pulsos e lles dispararon polo lombo.Taboas caeu morto; José da Cigarreira emprendeu carreira co morto atado ao pulso. Pesaba o morto. De pronto deixou de sentir o peso. José podía correr mais. Unha bala parouno en seco; levaba atado ao pulso un brazo arrincado de callo ao cadáver de Taboas. Que cacho de home era José!

Despois da chuvia, ao pé das árbores nacen os fungos. Despois do miserábel triunfo, sobre as tumbas dos caídos, brotaron os verdugos. Na provincia de Pontevedra, o médico e deputado Víctor Lis, Jesus do Barrio, Búa... incendiaban e asasinaban.

- Que ven Víctor Lis!— dicían as nais aos fillos para os espavorecer.

Luis Souto tamén tivo que escapar. Axudouno un frade franciscano, alma parella do abade de Guillade. Durante varias noites, o frade folleou os libros da biblioteca do seu convento. Necesitaba confortarse con leis canónicas e sabedorías morais. O frade sentiu no silencio da biblioteca un grande pavor nocturno ao descubrir que os asasinos eran os habituais da sagrada mesa.

Aseguroulle a vostede, Souto, que estou a vivir nunha agonía. Eles non teñen razón. Por o que Deus semella protexelos?

- Iso, pai, pregúntello vostede a Deus — repuxo Soto.

- A min non me contestaría; non estamos presentados... Perdóeme a irreverencia, pai. As razóns son outras. Os republicanos achacan a derrota á falta de armas. Os socialistas din: "Non tíñamos armas e careciamos de organización". Nós, os comunistas, non dispúñamos da forza necesaria para dirixir as masas en Galiza. Pola súa parte, republicanos e socialistas puxeron a súa confianza nos gobernadores, e cando quixeron reaccionar, era tarde.

- E o que culpa teñen os labregos de que os partidos políticos non soubesen dirixilos?

Coa axuda do frade, Luis Souto refuxiouse na provincia de Ourense. Pechouse nunha cova. Fuxiu entón a Portugal e por Francia votou á España republicana. Mas esta historia, como a historia dos verdugos — Víctor Lis, Búa, Jesús do barrio... — Son outras historias.

Vencidos os republicanos en Pontevedra e Vigo, en toda a provincia sómente ficaba unha aldea libre: Tui.


BIBLIOGRAFIA:
La escuadra la mandan los cabos. Manuel D. Benavides. Ediciones Roca. México 1976. (reimpresión do orixinal de 1944).

Tradución ao galego: Galiza Sosego.

Sem comentários: