quinta-feira, março 01, 2007

Pedro Pardo de Cela '' Lenda ou Realidade''

O mariscal Pardo de Cela naceu no primeiro tercio do século XV, non sabemos o ano exacto, e quizais viu a luz na comarca do Valadouro, un fermoso val no norte da provincia de Lugo.
A Galiza na que naceu o futuro mariscal estaba a anos luz da imaxe que hoxe ten a nosa terra de xente pacífica e paciente; empezábanse a manifestar evidentes signos de descomposición social e politica, todo iso unido a un illamento do poder real, xa que para moitos anos que os reis casteláns non visitaban Galiza.
O seu pai chamábase Juan Nuñez Pardo e era un nobre de segundo rango baixo a protección da poderosa casa de Andrade, e a súa nai, Teresa de Aguiar, tamén era de boa familia aínda que vida a menos. Esta familia tivo dúas fillas e dous fillos.
Realmente pouco sabemos dos primeiros anos de vida deste personaxe, pero debeu formarse nas armas dado o ambiente revolto de Galiza e de toda a coroa de Castela naqueles anos, sen embargo a situación galega era especialmente preocupante xa que o mesmo papa Calixto III nunha carta a mediados de século dicía o seguinte:
"A tanto chegou a avaricia e perversa vontade de moitos homes no reino de Galiza, que a maneira de facinerosos alugan con diñeiros e dádivas a outros para derramar o sangue inocente e matar aleivosamente a eclesiásticos e segrares, a fin de se apoderar das súas facendas e moradas, ou por si mesmos talaban e roubaban de noite e con asechanzas, e levaban cativos a labradores e colonos quen, para conservar a vida se vían precisados a abandonar os bens en que tiñan sustento, arrebataban os gandos e jumentos para obrigar aos donos a que entregasen o que mellor lles placía, ou levábanlles aos fillos e xente de casa ou cortábanlles os dedos e outros membros do corpo; quebrantaban as igrexas para despojarlas do seu mobiliario e facían outras moitas maldades que pola ausencia do monarca e dos señores temporais e pola parcialidade ou impotencia dos xuíces quedaban sen represión nin castigo.
Anos mais tarde esta situación de enfrontamentos civís viño a empeorar coa chegada ao arcebispado de santiago de don ALONSO de Fonseca, natural de salamanca, o cal era mais señor guerreiro que dirixente relixioso, á súa chegada negouse a renovar os privilexios que as señores de Altamira, os Moscoso, tiñan no devandito arcebispado.
Por todo isto o señor de altamira, Bernal Yañez de Moscoso empezou unha confrontación aberta e dura contra o arcebispo Fonseca, conseguindo facelo prisioneiro nunha emboscada na vila de Noia.
Mentres se juntaba o rescate solicitado, Bernal Yañez de Moscoso puxo cerco a Santiago e no devandito cerco atopou a morte cando un ballestero do arcebispo atravesoulle a garganta,cando se achaba en primeira liña, morrendo aos poucos días.


Mentres acontecía todo isto Pardo de Cela seguía loitando para conseguir o seu gran meta: ser un gran señor de Galicia.
Para logralo casou cunha filla do conde de Lemos, o principal nobre galego, e posteriormente casou ás súas fillas con dous nobres de casas moi respectadas, Pedro Bolaño Ribadeneira e Fernan Áres de Saavedra, os cales aportáronlle apoio politico e militar.
Pardo de Cela consegue facerse cunha importante forza militar, unhas 50 lanzas, segundo di a crónica de Vasco Daponte de principios do século XVI, así como varias fortalezas, sen embargo ten problemas ao intentar crear unha base económica importante para apoiar os seus xuros, a cal non tiña.
Por todo iso vai incrementando a súa intervención no bispado de Mondoñedo, usurpando rendas que non lle correspondían e intentando aos poucos adueñarse da vila de Viveiro, rica e cun magnifico porto.
Juntamento con estes problemas económicos o seu ascenso vaille ir creando novos inimigos, envexosos da súa fortuna.
Finalmente as continuas guerras entre os señores e os roubos,e crimenes que se facían desde algunhas fortalezas provocou a revolta dos irmandiños (1467), nela foron derrocadas a maior parte das fortalezas galegas, entre elas varias de Pardo de Cela, e moitas señores, non todos, tiveron que exiliarse para salvar as súas persoas.
Pardo de Cela, unido fortemente ao conde de Lemos buscou protección fóra de Galicia, seguramente primeiro en Ponferrada e cando alí chegaron os irmandiños mais ao oeste, posiblemente xunto ao seu sogro nos dominios dos señores de Astorga.
Unha vez vencida a irmandade, aínda que non totalmente, en 1469, os señores sen aprender nada do acontecido volveron a reedificar bastantes fortalezas e retornaron a súas guerras incluso con maior enerxía.
Referente á actitude de Pardo de Cela cos irmandiños tradicionalmente por parte dos historiadores serios se acusoulle de crueldade, apoiándose soamente nun testemuño do labrego Pedro Paxariño, no preito Tabera-Fonseca polo estado das fortalezas do arcebispado de Santiago, no cal a testemuña di que o mariscal lle dixo ao conde de Lemos que "inchiese de vasalos os carballos", ao que o conde lle contestou que non había de alimentarse de devanditos carballos", como é habitual habemos de ter coidado coas fontes, especialmente neste caso xa que se trata dun testemuño de 1527, moitos anos despois dos feitos, e mais paréceme unha versión debruada e lendaria que un feito histórico contrastado. En calquera caso os irmandiños habían feito moito dano nas propiedades do maríscal e incluso mataran ao seu irmán, co cal non teríalles, loxicamente, unha gran simpatía.
Unha coalición de nobres, entre eles Pardo de Cela, Gomez Perez dás mariñas, Diego de Andrade, Pedro Alvares de Soutomaior etc, derrotaron ao arcebispo Fonseca e os seus partidarios na batalla de Altamira, e na euforia do triunfo algúns proclamáronse condes e outros mariscais, como foi o caso de Pardo de Cela e Soro Gomez de Soutomaior.
Tras estes sucesos vén unha època dourada na que o mariscal se converte efectivamente en gran señor,pero mantén unha debil base económica a pesar de que xa ten gran poder nas vila de Viveiro e bispado de Mondoñedo.
Neste momento dourado permítese desafiar ao mesmo señor de Andrade, Diego, intentando construír un castelo en Samarugo, na zona de influencia da casa de Andrade; isto supón un primeiro revés ao mariscal xa que a reacción deste gran señor obrígalle a desistir de construír devandita castelo.
Un segundo revés lle vén do lado do seu sogro o conde de Lemos,co que se enfronta para apoiar a Fernan Dias de Ribadeneira na construción do forte de sobrada de Aguiar; neste caso prodúcense un forte enfrontamento armado que termina co mariscal prisioneiro do que era nese momento o seu xenro, Galaor Osorio, partidario do conde de Lemos.
Estas guerras de fins do século XV son moi complexas e os cambios de bando moi frecuentes, de feito nos anos seguintes Pardo de Cela vólvese a achegar aos condes de Lemos e Monterrey que nestas circunstancias se volven aliados do seu antigo inimigo o arcebispo Fonseca.
En 1476 sobrevén a guerra civil e peninsular entre os reis católicos e a princesa Juana, chamada inxustamente a Beltraneja, apoiada polo rei de Portugal, Alfonso.
En Galicia soamente apoia con decisión ao bando portugués o vizconde de Tuy Pedro Alvares de Soutomaior, Pedro Madruga, o conde de Lemos e o arcebispo Fonseca aos reis católicos e o resto mantéñense indecisos á espera de como evolucionen os acontecementos.
Pardo de Cela, pese ao que se dixo e se segue dicindo desde publicacións carentes de todo rigor histórico, non apoiou a causa de dona Juana, e tan só se pódelle acusar de escaso entusiasmo no seu apoio á raíña Isabel, sen embargo participa con outros moitos nobres no cerco ao vizconde de Tuy, Pedro Alvarez Soutomaior, en Pontevedra.
Neste gran cerco este mesmo Pedro Alvarez, amigo antigo do mariscal manda que non se dispare sobre os seus antigos camaradas (Andrade, Pardo de Cela, etc) porque sabía que viñan de mala gana ao cerco,(segundo relata Vasco Daponte na súa obra, a cal pese algúns erros é relativamente fiable).
Comentouse por algún autor a presenza do maríscal na batalla decisiva de Touro (1476) entre casteláns e portugueses, pero non existe ningúna proba a este respecto e non se de onde sacaron esta información .

1480 ano decisivo para Galiza

En 1480 os reis católicos, unha vez apaciguadas outras rexións conflitivas, Andalucía e Extremadura especialmente, decídense a acabar coa anarquía en Galicia, para iso establecen unha irmandade na devandita terra para acabar cos delincuentes e envían a Fernando de Acuña, bo militar como demostrárao na batalla de Touro e combates preliminares, e ao licenciado Chinchilla, xunto cunha pequena hoste de 100 lanzas castelás.
Estes representantes reais, durante tres anos e pasando grandes medos e algúns enfrontamentos armados e asedios de fortalezas, segundo lembran os cronistas reais logran aplacar aos nobres e derrubar moitas fortalezas recentemente erguidas, e especialmente conseguir que as señores volvan a pagar rendas aos reis, cousa que non facían desde facía moitos anos.
O primeiro enfrontamento do vicerrei fué co arcebispo Fonseca e chamados todas as señores galegos para apoiar a devandito vicerrei Acuña para sitiar a catedral, non presentáronse nin Pardo de Cela nin o conde de Lemos, ambos en boa relación nese momento co arcebispo.
Aqui empeza a agravarse a relación do mariscal co vicerrei xuntamente coa oposición dos habitantes de Viveiro á súa autoridade na devandita vila e as acusacións da terra de Mondoñedo referentes a malos tratos e usurpación de rendas; finalmente os reis reclaman ao mariscal a súa presenza na establo para responder das acusacións, pero o mariscal non preséntase, non sabemos se por medo ou por desprezo.
Un dos motivos principais da ruína de Pardo de Cela é cando decide apoiar ao seu sogro o conde vello de Lemos no seu asedio do castelo de Lugo, en mans dos reis, xa que devandito conde sentíase agraviado por que llelo habían tirando ao seu irmán o bispo de Lugo.
Esta rebelión do de Lemos indigna aos reis de tal maneira que don Fernando o católico diríxese cun pequeno ejercito sacado apresuradamente da fronte de Granada para castigar a devandito conde, sen embargo cando chega a Astorga decátase de que morreu o conde de Lemos que xa era moi maior.
Por esta mesma época os reis instan na establo a don Fernando de Acuña que pacifique Galicia o antes posible tomando as medidas que sexan necesarias.
O mariscal queda agora sen o apoio do seu poderoso sogro e se ve prontamente cercado no castelo da Frouseira, inexpugnable niño de aguilas do que aínda se conservan restos, o cerco é duro e sanguento, sendo dirixido especialmente pola capitán Mudarra.
A constancia da dureza do cerco nos confírmaa un documento de principios do século XVI dunha igrexa da zona deste castelo en cuxo libro parroquial constan as misas do capitan Mudarra deixo pagas para as almas dos mortos no cerco do devandito forte.
Ao cabo dalgúns meses chégase a un acordo entre os contendentes tras o cal o mariscal se retira en paz ao seu castelo próximo de Castrodouro e o vicerrei destrúe a Frouseira.
A pesar de este acordo ,do que fala o cronista Diego de Valera, o vicerrei Acuña por motivos non ben aclarados e aparentemente traizoeiros, sae secretamente da vila de Sarriá con cen lanzas e 20 peóns dirigiendose a marchas forzadas ata o forte de Castrodouro.
Unha vez o mariscal , a primeira hora da mañá, ve que se acerca o vicerrei , sae rapidamente do castelo cuns 120 homes a pelear con el, mantendo uncombate no que hai baixas dun e outro bando aínda que finalmente o mariscal retrocede ata o seu forte, onde finalmente é sitiado.
Pouco tempo mais tarde o mariscal é apresado na aldea de Castrodouro, xunto ao castelo, posiblemente cando estaba con algunha amante e aviso previo dalgún traidor ás forzas do vicerrei.
Posteriormente o vicerrei derruba tamén o castelo de Castrodouro, pero non totalmente porque aínda conserva a súa torre e un minimo fragmento dos seus fortes murallas.
Aos dez días da súa captura e sen xuízo previo, foi executado (xunta afundida) na praza maior de Mondoñedo.
Hai outras versións mais ou menos lendarias destes últimos anos, pero a miña paréceme esta a mais creible, en calquera caso nunca saberemos, posiblemente, como desenvolvéronse exactamente estes acontecementos, pero o que importa é que na miña opinión Pardo de Cela fué unha cabeza de turco para escarmentar á nobreza galega.
Non cábeme dúbida de que era mais facil executar ao mariscal que a outras señores como o conde de Monterrey, Diego de Andrade ou o conde de Altamira, que mantiveran unha conduta similar ao mariscal.
A raíña Isabel estaba moi preocupada, cónstanos, da situación de Galiza e unha vez o vicerrei Acuña cumpriu a desagradable misión de escarmentar á nobreza foi cesado porque empezaba a desatar unha forte reacción na nobreza que con mala sorte podería derivar nalgunha rebeldía contra a coroa nun momento delicado da guerra de Granada, de feito confederáronse varios nobres importantes en Santiago (1484) manifestando a súa lealdade aos reis pero ao mesmo tempo a súa intención de non deixar facer aos seus representantes todo o que quixesen, curiosa forma de respectar o poder real.
Os reis cambiaron á gobernador ou vicerrei Acuña e no seu lugar puxeron a Diego López de Haro, mais sutil e negociador, aínda que tivo que se afrontar á rebelión armada da filla do mariscal e o seu marido Fernán Ares de Saavedra no castelo de Vilaxoan, a cal supuxo un cerco en toda regra deste castelo durante un ano (1484-1485), e durante cuxo cerco morreu dona Constanza, filla do mariscal. No que fai a Fernan Ares saavedra agás a súa vida unha vez rendido pola actuación de Diego de Andrade que colaboraba no cerco pero que sen permiso da gobernador Haro tirouno das mans da xustiza real que quería executalo de contado. Posteriormente foi obrigado a ir á guerra de Granada, onde parece comportouse con bravura.
O remate final da situación galega foi a rebelión do mozo conde de Lemos, don Rodrigo de Castro debido á decisión real de partir o seu patrimonio entre el e a súa tía, emparentada co conde de Benavente, co cal perdía este nobre súas prezadas posesións no Bierzo, tan ligadas a Galicia. Esta é outra historia que contaremos nun novo artigo se resulta de interese para os amigos desta ágora.
Unha vez superada esta situación os reis visitaron Galicia en 1486 ben acompañados de tropas e desterraron a varios nobres principais ( conde de Altamira, conde de Lemos etc) , mandaron destruír mais fortalezas incluso algunhas de nobres que non habían manifestado rebeldía como Rui Fernandez Nogueirol a quen derrubáronlle en parte o seu castelo de castro de Amarante, e tomaron outras medidas para restaurar a paz pública que en xeral parece que foron ben acollidas polo pobo. Hai que sinalar que poucos meses antes executaron a traizón, moi posiblemente por iniciativa do rei Fernando, ao rebelde vizconde de Tui Pedro Alvares de Soutomaior en Alba de Tormes cando ingenuamente pretendía conseguir o perdón real.
Os partidarios do mariscal apoiaron a súa memoria e aos poucos anos xurdían uns preciosos romances populares en lingua galega nos cales o castelo da Frouseira quéixase amargamente da sorte do seu señor e atácase duramente aos criados traidores do mariscal que con traizón, segundo a lenda desdeluego, provocaron a destrución a Frouseira, nunca vencida militarmente. Como exemplo vaia unha pequena mostra:


A min chaman Todo mira
Señora do gran tesouro
Por estrela esclarecida
Fago neste Valedouro

Mas tredor foi que un mouro
Ou vilao que me vendeu
Que de Lugo a Rivadeu
Todos tínganme temor

De min a trista Frouseira
Que por treizon soi vendida
Derrubada na riveira
Ca xamais se veu vencida.

Por treizon tamen venderon
Xesus noso redentor
E por aquestes tredores
Pedro Pardo meu señor



A partir de aqui vén toda a lenda e tergiversación do personaxe polos románticos do rexurdimento galego e aínda hoxe en día por sectores nacionalistas, díxose a miúdo de todo, caudillo de irmandiños, pretendente á coroa de Galiza, loitador contra o centralismo castelán etc, todo iso é pura fantasía histórica sen ningún fundamento. Naquel momento non había ninguén “separatista” en Galicia, aínda que si había nobres que valoraban mais os seus xuros que os dos reis de Castela. Os que apoiaron ao rei de Portugal o que desexaban simplemente era unha unión Castela-Portugal en vez de que houbo Aragon-Castela.
No preito Tabera-Fonseca consérvanse testemuños de testemuñas moi maiores que din, na súa maioría, que a partir Da Frouseira facíanse "males e roubos", e soamente un testemuña di que mataron ao mariscal e aos seus amigos "porque se llevantaran contra o rei". outro testemuño menciona peóns da terra de montes que participaron no "asedio do forte da Frouseira".
Os galegos daquela época viron con alivio a chegada da tranquilidade e a autoridade, aínda que tamén viron a chegada de fortes impostos para os gastos da monarquía e a irmandade .
Na miña opinión é importante a figura do mariscal na historia de Galiza porque simboliza o fin da idade media galega e o fin dunha Galiza con vida propia, vida moi difícil e dura si, pero propia. Xa se que hai moito de mito na chamada polos cronistas reais “doma e castración do reino de Galicia”, pero é que esta frase non foi inventada e dixérona desde fóra de Galiza, Fernando o católico definía aos galegos de entocens como “xentes rudas e feroces”. Creo ademais que o mariscal non merecía a morte mais que a maioría dos seus compañeiros da nobreza galega e doutros moitos lugares dos reinos ibéricos; en calquera caso os problemas que se lle achacan co bispado de Mondoñedo non puideron ser demostrados historicamente e de feito foi enterrado na devandita catedral co maior respecto. Non todos tiñan tan mala opinión del.
Permanecen sen haber sido obxecto de escavación cientifica as ruínas do castelo da Frouseira, xa baixareivos fotos un día destes, e tan só áchase no museo de Lugo unha pedra de armas que presuntamente se cree pertencía ao castelo e unha punta de lanza de ferro que se atopou, segundo di o museo, nos restos do castelo.
A pesar da importancia do personaxe a nivel romántico e nacionalista non hase feito ningún intento de rehabilitación das ruínas que teñen, por certo unha vista preciosa.
Os problemas económicos que lle sobreviñeron ao ascender de categoría social, a obsesión pola vila de Viveiro , a súa ambición , rebeldía e agresividade innatas, e sobre todo o haber sido escolleito como chibo expiatorio diante dos demais nobres galegos leváronlle ao seu tráfico destino.

As fontes que temos para esta parte da historia galega son fundamentalmente as crónicas reais de Hernando del Pulgar e Diego de Valera., outras fontes son a Relación de casas nobres do reino de Galicia, de Vasco Daponte, e as actas do preito Tabera-Fonseca, ambas de principios do século XVI. Hai documentos soltos, cartas reais, tradicións populares etc que axudan a ter mais información ao respecto.

Enviado por Correo Electronico por: Pedro PArdo De Cela

Sem comentários: