quarta-feira, agosto 06, 2008

Chavismo, consumismo... Socialismo do século XXI?

Joel Sangronis Padrón *

No noso actual modelo social a valoración social do individuo vén dada en boa parte pola súa capacidade de consumo e pola ostentación que fai dese consumo fronte aos seus semellantes. O consumismo como ideoloxía foi a base de sustentación do proxecto capitalista de expansión mundial bautizado polos seus propulsores como globalización.

“O capitalismo consúme traballo e riquezas facéndonos consumir efémeras ilusións en forma de obxectos ou soños. Estraño paradoxo esta a de consumidores que son consumidos cando cren consumir”

Joaquín Araujo

“A produción en exceso de mercancías útiles conduce á creación en exceso de persoas inútiles”

Carlos Marx


Converteuse nunha rutina, ao iniciar as actividades nas miñas cátedras universitarias, o colocar un vello e anticuado, pero aínda funcional, teléfono celular de segunda xeración (popularmente coñecidos como bloques ou raspaxeo) nun lugar perfectamente visible do meu escritorio. Os mozos participantes (pertencentes nunha maioritaria porcentaxe á clase mais desposuída da sociedade venezolana e que contraditoriamente coas limitacións económicas que soportan na súa vida cotiá ostentan teléfonos celulares de elevado prezo) non tardan en responder á provocación, primeiro con risiñas, comentarios e chismes polo baixo e posteriormente en forma máis directa, interrogándome con certo aire de condescendencia e de vergoña allea, sobre as causas e o porqué (para a maioría deles incomprensible) un profesor que parece serio, alguén que a primeira ollada transmite unha imaxe de normalidade, de certa solvencia económica, poida utilizar publicamente un aparello tan obsoleto e pasado de moda.

A partir das bromas e preguntas, e como consecuencia destas, comezamos longas discusións sobre o valor de uso e o valor de cambio das cousas na sociedade capitalista, da “cosificación” da existencia humana, dos aparellos ideolóxicos e da publicidade como instrumentos de control social, do fetichismo das mercancías, do consumismo como ideoloxía do modelo capitalista e das consecuencias para a vida na terra dun sistema de organización económica e social que é na súa propia natureza insostible, estragadora, segregacionista, excluínte e depredador.

Traio isto a colación como indicador de que, hoxe en día, boa parte da poboación venezolana (e mundial) atesoura como valores da súa existencia os principios da sociedade consumista, do ter en vez do ser como verbo esencial da vida, da moda e o estilo de vida mediático como formas de aceptación e superación social, do consumo como nova relixión e dos medios de transmisión masiva de información como sacerdotes e oficiantes desta.

No noso actual modelo social a valoración social do individuo vén dada en boa parte pola súa capacidade de consumo e pola ostentación que fai dese consumo fronte aos seus semellantes.
A alienación consumista vén ser o traslado na psiques individual do valor de uso das cousas ao valor de cambio (valor que nas miñas clases e con fins esclarecedores e didácticos gusto tamén en chamar valor de representación social).

O fenómeno do consumismo non se dá, como podería esperarse, unicamente entre sectores acomodados ou de ingresos fixos na sociedade, pola contra, esta forma de alienación vaise notando con maior fortaleza na medida en que se analiza e estuda aos estratos mais economicamente deprimidos da poboación.

Toda dominación require dunha determinada visión do mundo, dunha ideoloxía que estableza as regras e manteña a orde que esas regras propón; na sociedade de consumo capitalista esas regras son deseñadas nos centros de poder mundial e instrumentalizadas nas sociedades dependentes polas oligarquías e clases dominantes “criollas” a través dos seus medios de transmisión masiva de información.

O consumismo como ideoloxía foi a base de sustentación do proxecto capitalista de expansión mundial bautizado polos seus propulsores como globalización, denominación esta tamén convertida polos medios de transmisión de información en mercancía de consumo.

O consumismo é unha ideoloxía no sentido gramsciano do termo, pois é necesaria para a existencia mesma da orde estrutural capitalista contemporáneo. Desde a década de 1.950 o complexo industrial-militar-financeiro dos EEUU comezou un proceso inédito de expansión a nivel mundial. As grandes corporacións transnacionais, punta de lanza deste proceso, necesitaban dun instrumento de penetración ideolóxica que diseminara e sementase profundamente nas masas humanas a nivel mundial a ideoloxía do consumo a gran escala que lles permitise soster artificialmente a demanda dos seus produtos (fabricados a un ritmo cada vez maior debido aos adiantos tecnolóxicos) e a aceptación da lóxica e as estruturas do sistema capitalista como algo normal e natural na vida: O modo de produción-reprodución da civilización capitalista, para expresalo en palabras de Inmanuel Wallerstein.

A ideoloxía consumista funcionou desde entón como o gran instrumento de control social do modelo neoliberal capitalista, prometéndolle ás masas o paraíso da utopía capitalista: O -american way of life-, o soño do consumo infinito que ten aos centros comerciais, os “malls”, como novas Mecas onde peregrinar de cote en busca da beleza, a paz e a felicidade.

Como no seu momento sinaláseo Ludovico Silva, a ideoloxía debe ser entendida: “non como un sistema de representacións conscientes senón como un sistema preconsciente de representacións que apoian e xustifican ao sistema social dominante na mente do portador da ideoloxía. A persoa convértese ao consumir o discurso publicitario en produtor de plusvalía ideolóxica, produtor de adhesión non consciente ao sistema e, xa que logo, de xustificación, apoio e defensa do mesmo”.

Ao comezar a pagar a inmensa débeda histórico-social que tiña (e aínda ten) o estado venezolano coas maiorías excluídas deste pobo, é dicir, ao mellorar significativamente os ingresos media que reciben os membros da sociedade venezolana (salario mínimo máis alto de toda Latinoamérica) sen que esta mellora vaia acompañada dun sostido e sistemático proceso de formación ideolóxica e conscientización, o proceso bolivariano involuntariamente colocouse nunha contraditoria situación: dentro da lóxica consumista mentres mais ingresos obtéñense máis desexos senten de gastar, de consumir, e mentres a persoa máis consume máis se identifica cos valores e principios de devandito sistema: individualismo, egoísmo, ausencia de solidariedade, todas características antagónicas aos principios do socialismo; aquí hai que acoutar que segundo a lei de Engel (do economista alemán Ernst Engel 1821-1896) na sociedade capitalista a medida que aumenta a renda dunha persoa ou grupo familiar esta pasa a satisfacer as necesidades socio psicolóxicas (modas, luxos, etc) antes que as necesidades existenciais (alimentos, vivenda, educación). O elemento esencial da carga ideolóxica do modelo neoliberal consumista estriba en que a persoa non só consume o que lle é esencial para vivir (comida, vestido, comunicación, educación) senón que principalmente consume obxectos, cousas banais, frívolas e na maioría dos casos, inservibles e superfluas, case sempre á conta de deixar de consumir o que lle é necesario para vivir.

A través da publicidade manipúlase e controla o mundo dos desexos, mundo no que o estado non ten competencia, ditando modas, creando e fixando patróns de conduta e consumo cada vez máis irracionais, estigmatizando e segregando socialmente a quen se nega a caer ou seguir nese xogo; refinando e reforzando cada vez máis as técnicas de manipulación, alienación e disociación da realidade.

O consumo de bens necesarios para a vida ten uns límites físicos e obxectivos polo que en consecuencia ten un punto de saturación (vostede come só mentres ten fame), pero o consumo de bens que implican “status” ou posición ou nicho social nunca pode ser satisfeita porque a publicidade xamais deixa de crear e inserir novas necesidades na psiques individual e colectiva dos membros da sociedade polo que nos atopamos ante a absurda situación dun mundo con recursos limitados que funciona baixo un sistema que consume eses recursos en forma ilimitada.

É ilusorio crer que coa simple subministración de bens e mercancías (vehículos populares, computadoras bolivarianas, celulares de baixo custo, créditos solidarios) as persoas nadas, formadas e adoutrinadas na ideoloxía consumista do modelo neoliberal capitalista van sentirse felices e satisfeitas porque como di Ramón Folch no seu Dicionario de Socioecoloxía: “na lóxica do consumismo a felicidade -non hai máis que ver os anuncios- só se alcanza posuíndo cada vez máis. O importante é o que aínda non se ten,,,”

Hai que sinalar que a oligarquía non atopa no consumo unha forma de satisfacción ou reforzo social (este grupo xeralmente ten clara e definida a súa conciencia de clase) mentres que os verdadeiramente marxinais nada teñen que consumir. Pero a clase media (esa mesma clase que Chávez augura para toda a poboación venezolana) é o suxeito e vítima ideal da manipulación. Anos de bombardeo mediático fixo que a clase media compórtese como unha clase “reflexo” da oligarquía a pesar de que os gobernos representantes desa mesma oligarquía levárona á empobrecemento extremo nas décadas dos 80 e 90.

Esta situación levou a que boa parte da clase media venezolana, posiblemente o segmento da poboación que máis se beneficiou do reformismo redistributivo do goberno do Presidente Chávez, e a que hoxe en día consume como nunca (só hai que asomarse á rúa para ver as interminables colas de vehículos último modelo, ou os superatestados centros comerciais ou as cifras de venda de elementos tales como whisky escocés, televisores de plasma ou celulares de última xeración) sexa á súa vez o sector que o adversa e detesta con maior virulencia. A clase media máis que unha categoría económica é unha categoría ideolóxica; é o sector da poboación máis alienado polo discurso mediático. Identifícase profundamente cos valores da oligarquía, os que asume como propios, e rexeita visceralmente toda aproximación ou referencia aos sectores marxinados aos que tende a ignorar ou ata negar o seu dereito á existencia, polo que termos como socialismo, comunidade, pobo ou “chavismo”, (denominación que neste proceso veu a entenderse como sinónimo dos anteriores), xéralle hostilidade e inseguridade.

A oligarquía converteu a manipulación do inconsciente colectivo nun dos alicerces (posiblemente o máis importante) da súa política de dominación e control global.

Un obxectivo básico do marxismo, á vez que un dos seus métodos de loita, é o de facer consciente o inconsciente, evidente o oculto, dentro da orde social, xusto o oposto do que pretende o fascismo e a ideoloxía burguesa, polo que é perentorio incluír no debate sobre a construción do socialismo do século XXI o consumismo como contradición dentro do proceso bolivariano.

A enorme maioría dos actores políticos da revolución bolivariana (coa excepción de Chávez, hai que dicilo) veu a cuestionar na teoría, máis non na práctica, a orde neoliberal consumista do capitalismo.

Unha revolución e un socialismo do século XXI nos que a hexemonía e valores do modelo neoliberal consumista non só non foron desmontados senón que pola contra aspírase a democratizalos co absurdo e demagóxico que leva dita oferta é unha contradición que os venezolanos debemos resolver canto antes se aspiramos á pervivencia do noso proceso e, polo tanto, á construción dun mundo e sociedade mellor.

* Joel Sangronis Padrón é Profesor da Universidade Nacional Experimental Rafael María Baralt (UNERMB), Venezuela.

Sem comentários: