sábado, setembro 06, 2008

O ANTI-RATZINGER

O cardeal que atrevese a pensar

O cardeal Carlo Maria Martini é visto en amplos sectores como a última gran voz progresista da Igrexa, a contrafigura de Joseph Ratzinger, o seu rival na elección papal. Aos seus 81 anos, retirado, enfermo de párkinson, segue dando guerra. O seu último libro levantou bochas no Vaticano

Lola Galán / El País.


A un libro como o seu, Martini non lle aplicou o seu expeditivo método de lectura. Apenas unha ollada á portada, á introdución e ao índice, en busca da esencia. "O cardeal dixo sempre que cada libro ten unha soa idea. El atopábaa enseguida". Cóntao Gregorio Valerio, un home alto e macizo que foi secretario persoal de Carlo Maria Martini nos seus últimos anos como arcebispo de Milán. Valerio garda no despacho da súa casa parroquial, nunha barriada milanesa modesta, cheas de libros, recordos variados e discos de música clásica regalados pola súa eminencia.

O mellor do cardeal consérvao na memoria. Por exemplo, ese abraiante método de lectura, grazas ao cal lía en moi pouco tempo moitos dos libros que chegaban a diario ao palacio arcebispal. Indo ao gran, deixando de lado o superfluo. Un método inaplicable para o seu último libro, “Coloquios nocturnos en Xerusalén”, porque non contén unha única idea. Estamos ante o testamento espiritual e persoal do home ao que moitos consideran o máximo representante na Igrexa dunha liña liberal, dialógante, que aposta pola comprensión das sociedades laicas do século XXI e non pola contraposición.

Nos coloquios redactados por Georg Sporschill, xesuíta austríaco de 62 anos, Martini apreciaría tamén ese impulso, orgé en grego, como lle gusta dicir ao cardeal; esa calidade vital que caracteriza ás obras inspiradas. A súa publicación, en alemán, levantou xa o rebumbio que adoita acompañar ás declaracións de Carlo Maria Martini, visto en moitos sectores da Igrexa como a contrafigura de Bieito XVI. Infatigable buscador de verdades, este turinés de boa familia parece conservar intacta aos 81 anos a capacidade de escandalizar, de remover as augas estancadas. Sen apenas levantar a voz, dicindo cousas que se afastan sempre do ruxerruxe oficial, dos lugares comúns, dos raís particularmente ríxidos da institución á que pertence desde fai 56 anos, a Igrexa católica Apostólica Romana.

"O cardeal é simplemente un home que se atreve a pensar", di o cirurxián Ignacio Mariño, que mantivo con el un diálogo famoso, publicado polo semanario L'Espresso, en 2006. Nel quedou patente o estilo Martini. O dun home disposto a escoitar as razóns do outro, a buscar un punto de consenso, e sobre todo a non descualificar. Aí está a súa sufrida aceptación da investigación con ovocitos, antes de que as células que os constitúen comecen a dividirse. Ou o seu rexeitamento ao encarnizamento terapéutico. Martini esforzouse por comprender o drama dos que practican a eutanasia, para evitar o sufrimento a un ser querido, aínda considerándoo un feito terrible. Ante unha das bestas negras da Igrexa, a homosexualidade, a súa postura é cando menos humana. "Teño coñecidos que son parellas homosexuais, homes moi estimados e moi sociables. Nunca se me pediu, nin a min ocorréseme, condenarlles", declara no seu último libro.

Aí está tamén a súa crítica seria, erudita, nada reverencial ao libro Xesús de Nazaret, publicado por Bieito XVI o ano pasado. "Un libro fermoso", declara o cardeal, aínda que se ve claramente que o seu autor, "non estudou directamente os textos críticos do Novo Testamento". Ou o seu rexeitamento á misa en latín -"considero que o Vaticano II foi un paso adiante na comprensión da liturxia"- publicado nun diario económico pouco despois do “motu proprio” do Papa que autorizaba o vello rito.

Martini tivo sempre un selo especial. O último libro, o último escándalo, non fai máis que reforzar o mito deste estudoso atípico, autor de centenares de obras eruditas, moitas delas compendios de exercicios espirituais, homilías e disertacións da doutrina cristiá. O que di o cardeal interesa. Aínda que, quen é realmente Carlo Maria Martini, o gran rival de Joseph Ratzinger no último conclave? Quen é o xesuíta que renunciou ao seu status de príncipe da Igrexa ao xubilarse, para refuxiarse nunha austera residencia da Compañía, preto de Roma?

Gregorio Valerio, o seu fiel secretario, e Sandro, o chofer de toda unha vida, acompañáronlle ao seu novo domicilio un día de setembro de 2002. Valerio recorda todos os detalles. A habitación espartana, o estudo cunha neveira baleira, o saco verde para meter a roupa sucia. O secretario estremeceuse. "O cardeal súa moito, preocupábame que non tivese roupa dispoñible. Aquela austeridade era algo tremendo. Os xesuítas, xa sabe como son", di con xesto indescifrable. Felizmente soubo antes de marchar que o cardeal -"aquí é pai Martini", dixera un dos internos- tería baño propio. Cousas intranscendentes para quen cambiou fai anos unha vida de comodidades pola severidade do mundo xesuíta. E ademais, Ariccia era só un lugar de paso. O seu verdadeiro destino era Xerusalén.

"O cardeal era feliz alí", di o cirurxián Mariño, senador do esquerdista Partido Democrático italiano, que lle visitou fai un par de anos na Cidade Santa para tres relixións. "Citoume un día temperán, para ir ao Santo Sepulcro. Foi unha experiencia única". Mariño entorna un pouco os ollos, e rememora. Serían as sete da mañá. O árabe que custodia as chaves do sepulcro acababa de abrilo. A soidade, o silencio, daban ao interior un aire místico. "Martini mostrábame os restos arqueolóxicos cun dominio impresionante. 'Isto é histórico, isto outro non sabemos, aquilo forma parte da lenda'. ¡Que gran guía!". E logo, ao fío das 10:30, como todos os días, o cardeal levoulle á gasolineira, cerca do Instituto Bíblico, onde preparan o mellor “espresso” da cidade.

O soño de Xerusalén quedou roto fai uns poucos meses. O párkinson que lle atormenta fai progresos, e Martini ten que someterse a un tratamento na residencia-hospital que os xesuítas teñen en Gallarate (a uns 30 quilómetros de Milán). Unha gran casa do século pasado rodeado por un xardín, onde o paciente leva unha vida rutineira, sen renunciar ao traballo.

Corrixe, cando se atopa con forzas, as probas da versión italiana do libro de Sporschill, e avanza na análise das anotacións marxinais, ou escoura, do Códex Vaticano (o manuscrito que contén a versión en grego máis antiga que se coñece do Novo Testamento, xunto ao Códex Sinaiticus). Podería recibir á xornalista? O cardeal non se atopa con forzas. Nun xesto que confirma o seu escaso apego ao protocolario, Martini chama persoalmente para desculparse. "Estou en tratamento médico. A miña saúde falla. Sinto moito dicirlle que non, pero non estou ben". A súa voz soa infinitamente fráxil a través do teléfono. Irrecoñecible. Imposible relacionala con aquela voz imperiosa, remachando cada palabra, do arcebispo de Milán, na entrevista que concedeu a EL PAÍS nada máis recibir o Premio Príncipe de Asturias, no 2000.

"Está aprendendo a falar outra vez. Traballa cun logopeda", explica Franco Agnesi, unha das catro persoas coas que Martini compartiu vida na súa etapa de arcebispo. Agnesi, que acaba de visitarlle en Gallarate, conta que segue estrañando Xerusalén. "Dóelle non estar alí, pero mantén o sentido do humor. Eu citeille a frase do Evanxeo de San Juan, do capítulo 21: 'Cando sexas vello levaranche onde non queres".

Carlo Maria Martini foi enviado onde non quería sendo aínda un home novo. A decisión de Xoán Paulo II de nomearlle arcebispo de Milán chegou en decembro de 1979 e caeu como unha bomba nos palacios bispais de Italia. Quen era aquel xesuíta, estudoso das Sacras Escrituras, sen experiencia pastoral algunha, que escalaba ata o máis alto da xerarquía nacional? Que sabía do mundo da curia, das obrigacións profesionais dun arcebispo, o estudoso e tímido Martini? A fume de carozo, o papa consagroulle bispo despois do nomeamento co que soñaban boa parte dos bispos de Italia. El, o xesuíta alto, de porte aristocrático, tímido e reservado, non aspiraba á diocese de San Ambrosio. Estaba a gusto como reitor da Universidade Gregoriana, un posto no que levaba pouco máis dun ano, logo de case nove dirixindo o Instituto Bíblico de Roma.

O salto entre un cargo e outro fora case imperceptible. A Gregoriana e o Instituto están case porta con porta, nun recuncho relativamente tranquilo do centro histórico de Roma. Martini pasou dunha habitación austera a outra habitación austera. Dunha vida en comunidade -con baño compartido- a unha vida en comunidade, un banzo máis arriba na posición académica eclesiástica. Stephen Pirani, o xesuíta estadounidense que foi o seu alumno e é hoxe reitor do Bíblico, recorda canto lamentou a súa marcha. "Como profesor tiña unha gran claridade de ideas. Era capaz de explicar admirablemente unha cousa tan rara como é a Crítica Textual, a súa especialidade". Pirani mantivo o contacto co cardeal desde os anos setenta. Porque Martini non se apartou nunca, nin sequera angustiado polo peso da diocese máis grande de Europa, da súa paixón por manuscritos e papiros bíblicos.

Cambiou de cidade e de vida, logo de obter o permiso do superior xeral dos xesuítas, Pedro Arrupe. Instalouse no á nobre do palacio arcebispal, o que se asoma á Via do Duomo. E aprendeu rápido. Decatouse enseguida do ritmo frenético da cidade. Da peculiaridade da súa tarefa pastoral en tempos violentos. Os anos de chumbo daban as súas últimas rabexadas, con accións terribles do terrorismo negro e das Brigadas Vermellas, que disparaban ás pernas a homes de negocios e profesores universitarios. Condenou o terrorismo, pero non se negou a escoitar aos terroristas. Celebrou funerais polas vítimas e bautizou en certa ocasión a dous xemelgos concibidos durante un daqueles xuízos de alta seguridade contra os membros das brigadas vermellas. Martini visitou os cárceres, convencido de que nelas non había espazo para a "rehabilitación dos presos"; percorreu hospitais e parroquias. E desde o púlpito condenou o escándalo de Tangentópolis, o sistema de corrupción político-económica que acabaría por dinamitar a vida política italiana a comezos dos anos noventa.

Nada disto distinguiulle dos demais bispos. Foron outras iniciativas as que deron pé ao mito Martini. A primeira, ler o Evanxeo aos mozos e dar espazo ao silencio e á meditación nas súas vidas. A Escola da Palabra, como se denominou a estes encontros mensuais, revelaríase todo un éxito. O Duomo rexistra cheos espectaculares en cada cita. Miles de mozos reúnense ante o altar para escoitar os textos sacros e meditar un intre sobre a propia vida.

No medio do frenesí diario de Milán -xunto a Turín, motor económico de Italia-, Martini predica silencio e pausa. O segundo gran acerto do cardeal (Wojtyla concédelle a barreta en 1983) chega en 1987. E será bautizado como a cátedra dos non crentes. Encontros esporádicos con intelectuais laicos para debater sobre as razóns da dúbida, da fe, ou da falta de fe. Unha frase do libro de Ratzinger Introdución ao cristianismo, na que reflexiona sobre o "non crente que hai en todo crente", dálle a idea. O cardeal inspírase tamén na sentenza do filósofo Norberto Bobbio: "O importante non é crer ou non crer, senón pensar ou non pensar". A partir de aí, a cátedra despega. Martini debate co semiólogo Umberto Eco e con decenas de intelectuais en aulas universitarias e salas de conferencias. Moitos dos coloquios publicáronse. Non é casual que no 2000, tanto Eco como o cardeal reciban o Nobel español, o Premio Príncipe de Asturias.

A Martini custoulle aceptar esa honra. Normalmente rexeita os premios. Ataféganlle os eloxios, interésanlle só os comentarios críticos, dos que aprende máis. Xa o di o lema do seu escudo cardinalicio: "Amar as cousas adversas por amor á verdade", sacado das regras pastorais de san Gregorio Magno. Aínda que Martini é, por encima de todo, un xesuíta. Aprecia o silencio e as pausas no trasfego diario. Unha regra de ouro que mantivo sempre nos seus anos de arcebispo. "Obrigoume a deixar en branco a súa axenda os xoves pola mañá", conta o seu secretario, Valerio. Saían en coche cara á montaña. Unha vez no punto elixido, cada un íase polo seu lado. Iso si, co teléfono móbil no peto.

Sen ser un montañeiro, Martini conserva da súa infancia a afección polas excursións aos Alpes. As longas vacacións familiares dividíanse entre as praias de Liguria e as montañas próximas a Turín. O seu pai prefería as marchas. De arcebispo, Martini atrevíase a escalar os picos alpinos. Case sempre os da vertente da Suíza italiana, para non ser recoñecido. Logo, purificado polas alturas e a soidade, regresaba á curia e retomaba a súa axenda.

Gregorio Valerio recórdalle sempre correcto, incapaz dunha mala palabra, aínda que sempre distante. "É un home pasional, pero se domina. Conségueo a forza de vontade e adestramento". Vestía clergyman, salvo nas saídas pastorais. Moderado nas comidas, o cardeal seguía unha dieta férrea, dirixida por un especialista, polo menos un par de semanas ao ano. Motivos de saúde ou quizá un desexo de purificación física. Hai un lado curioso tamén na personalidade do intelectual, biblista de fama internacional e pensador rebelde: os seus dotes de catador de viños. "Ao arcebispado chegaban moitos agasallos, ás veces caixas de viño. Eu sempre me fiaba da opinión do cardeal. Cando dicía: 'Este é un excelente viño de mesa', eu sabía que o viño non valía nada", conta o seu secretario.

O cardeal pasaba horas no seu estudo privado, case sempre coa porta aberta. Cando a pechaba era un sinal de que non debían molestarlle. Martini compartía mesa no almorzo, comida e cea cos seus colaboradores directos. O entón número tres da curia milanesa, Franco Agnesi, defínelle como un home con gran sentido do humor, aínda que sempre contido, distante. Unha compostura que algúns fregueses interpretaban como insuperable frialdade. "Cando che saudaba, logo das misas no Duomo, era como unha esfinxe", conta un milanés devoto, que non oculta as súas preferencias polo novo arcebispo, Dionigi Tettamanzi.

Martini sempre creu na potencia da razón, en perfecta harmonía coa súa fe. Algo que lle ocasionou en Milán algúns problemas. "Comuñón e Liberación fíxolle a vida bastante difícil", di Agnesi. Era entón un movemento novo, moi ligado á dereita política, nunha fase de agresiva expansión. O cardeal encaixou a situación co seu autocontrol habitual. Sen deixar de apreciar por iso dúas calidades nestes movementos. Por unha banda, o seu redescubrimento de Cristo; por outro, a súa capacidade de establecer relacións moi intensas dentro do grupo.

Amigos e adversarios, colaboradores e meros observadores coinciden en considerar a Martini un home enormemente reservado. A súa educación, a súa historia, os golpes da vida fixeron del unha persoa case impenetrable. O segundo de tres irmáns, Carlo Maria Martini naceu o 15 de febreiro de 1927 en Turín, nunha familia da burguesía industrial. Leonardo, o seu pai, era un enxeñeiro cunha boiante empresa construtora. A súa nai, Olga, unha católica extraordinariamente devota. O neno foi enviado ao colexio dos xesuítas, un dos máis prestixiosos da cidade. E alí xurdiu a vocación. "Ao meu pai non lle gustou demasiado a idea", diría despois Martini. Quizá tiña outros proxectos para el, pero o seu destino estaba marcado. Sería xesuíta.

Os primeiros anos de formación coincidiron coa II Guerra Mundial, pero os Martini non pasaron especiais apuros. Aos 25 anos, Carlo Maria é ordenado sacerdote. Unha década despois, tras licenciarse en teoloxía e filosofía e completar a súa formación de xesuíta, ocupa a cátedra de Crítica Textual no Instituto Bíblico de Roma. En 1972 coñece a Karol Wojtyla, arcebispo de Cracovia, que lle invita a visitar aos expertos bíblicos da súa cidade. Martini fixo a viaxe en coche co seu irmán maior, Francesco. Foi o último que fixeron xuntos. En outubro de 1972, o seu irmán morre de infarto cerebral. En apenas 18 meses, Martini perde tamén aos seus pais. A familia do cardeal redúcese agora á súa irmá menor, Maria Stefania, e os seus sobriños, Giulia e Giovanni.

Son golpes da vida que lle marcaron, como a enfermidade. O párkinson axéxalle desde comezos do novo milenio. A pesar dos iniciais desmentidos oficiais, a noticia é do dominio público antes do conclave de 2005. A morte de Xoán Paulo II ese ano brinda unha ocasión á Igrexa para afrontar quizá a reforma que moitos desexan. Os seguidores de Martini confían nas súas posibilidades de ser elixido. "sería peor", di o vaticanista do diario conservador Il Giornale Andrea Tornielli. "Martini dividiría á Igrexa moito máis que Ratzinger". O cardeal preséntase en Roma apoiado nun bastón. Os expertos saben que o bastón significa "non me elixades, estou enfermo", no metalinguaxe vaticano.

Martini sofre o mesmo mal que converteu nun inferno os últimos anos de Xoán Paulo II, aínda que nun grao moito menos agudo. Por iso, o cardeal segue activo. Divide os seus días entre Xerusalén e Ariccia. Acode ás reunións das congregacións vaticanas das que forma parte. E segue dirixindo exercicios espirituais. Os últimos, este mesmo ano, volven ser motivo de polémica. O cardeal fala ante un grupo de sacerdotes, e denuncia a envexa "como vicio clerical por excelencia". Fala tamén da calumnia. Recorda que nos seus anos de arcebispo en Milán chegaban decenas de cartas anónimas repletas de calumnias contra sacerdotes e prelados que el mandaba queimar. "A maioría procedentes de Roma".

Ao día seguinte, a homilía de Martini está no diario A Repubblica, e é o dixomedíxome nos círculos vaticanos. "Creo que o cardeal é un pouco inxenuo. Ás veces di cousas sen comprender que poden ser utilizadas erroneamente", opina o bispo Vincenzo Paglia, amigo persoal de Martini. "Non é un home de esquerdas, aínda que se empeñan en convertelo no anti-Papa. Non ten unha visión política, senón unha visión evanxélica da Igrexa. É certo que fala con liberdade, pero moitas veces se lle mal interpreta".

Non só os seus amigos e antigos colaboradores coinciden en lamentar a "distorsión" mediática que converteu ao cardeal nun personaxe de esquerdas dentro da xerarquía católica. Tamén quen lle contemplan con máis distancia, como o vaticanista Tornielli, cren que o personaxe Martini é unha invención dalgúns xornalistas. "Empéñanse niso, como se empeñaron en afirmar que Ratzinger foi elixido no último conclave grazas ao seu apoio. O cal é absolutamente falso". Martini non é un liberal, cre Tornielli, que se molestou en recompilar moitas das intervencións do purpurado, ao seu xuízo contrarias a esa aureola, nun libro titulado A scelta de Martini (A elección de Martini). "Como bo xesuíta, di e non di", apunta o vaticanista.

Tornielli non atopa, con todo, motivo de escándalo nas últimas intervencións de Martini. Nin sequera no libro do xesuíta Sporschill. "Non se publicou aínda en italiano. O cardeal está xubilado. As súas palabras xa non escandalizan. O que di dio porque está obrigado a manter o seu personaxe", insiste.

Moitos seguidores do cardeal liberal esperan este texto con expectación. Saben, polos resumos publicados, que recolle unha conversación sen reservas con Georg Sporschill. Os dous coñecéronse fai un par de décadas, en Viena. "O cardeal daba un curso para sacerdotes e traballadores sociais de cárceres", recorda o autor. A partir de aí xurdiu a amizade. Sporschill admiraba ao cardeal, e Martini sempre se interesou polo traballo do austríaco, que se ocupa dos nenos da rúa de Bucarest. Así, entre os dous, foi tomando corpo a idea dun encontro con valor sobre as grandes cuestións da Igrexa, e as opinións máis persoais do cardeal. "Visiteille en Xerusalén tres semanas, ao longo de varios meses. Cando estaba alí, viámonos diariamente, conversabamos horas e horas, sempre que a súa saúde permitíao", precisa Sporschill a través do correo electrónico.

O resultado é un libro delgado, pero de contido denso, e polémico. Martini confesa nel as dúbidas que lle atormentaron durante anos. A súa dificultade de comprender as razóns de Deus para facer sufrir ao seu Fillo na cruz. Sendo xa bispo, Martini considera insoportable, ás veces, a contemplación dun crucifixo. Tampouco era capaz de aceptar a morte, ata que un día comprendeu. "Sen a morte non nos entregariamos totalmente a Deus. Quedaríannos saídas de urxencia abertas". O cardeal emérito confesa que soñou durante anos na posibilidade "dunha Igrexa na pobreza e a humildade, independente das potencias do mundo". Hoxe deixou de soñar. Aínda así, pide valor á Igrexa para transformarse. Para aceptar que o mundo cambia. Aínda que só fose por puro pragmatismo, tería que abrir os brazos aos sacerdotes casados, valorar a hipótese da ordenación de mulleres.

Martini recoñece tamén que a encíclica de Paulo VI, Humanae Vitae, na que o maxisterio da Igrexa condena o uso de anticonceptivos, está superada. A Ignacio Mariño, cirurxián e senador, que considera a Martini "unha das grandes personalidades do noso tempo", non lle sorprendeu a sinceridade do cardeal, aínda que lamenta que as súas palabras sexan case sempre pedra de escándalo. "Sempre falou con liberdade, pero ama á Igrexa e é enormemente fiel ao Papa". É un cardeal de esquerdas? "Dicir iso sería unha simplificación".

O reitor Pirani teme que a imaxe de Martini sexa distorsionada polos xornalistas. "Moitas veces comentoume que lle molesta que intenten enfrontalo ao Papa ou a outros cardeais". Para este xesuíta non hai enigma algún nin contradición na personalidade do cardeal. A cousa é simple. "Nel conxúgase unha gran fidelidade á Igrexa co valor de facer preguntas". É o mesmo que opina o bispo Vincenzo Paglia, que lle coñeceu nos anos setenta, cando era reitor do Instituto Bíblico, e vivía angustiado pola súa falta de contacto cos pobres. A Comunidade de San Egidio era entón unha experiencia nova, e a Martini interesoulle. Primeiro acudiu a axudar a un ancián enfermo que vivía na miseria, logo ampliou o alcance da súa actividade pastoral. "Ía celebrar misa a unha barriada pobre, no Alessandrino. Recordo que oficiaba nunha antiga pizzería, e preparaba o sermón, os sábados, con dous dos raparigos da comunidade", conta Paglia.

Biblia e fe relixiosa son un todo en Carlo Maria Martini. El mesmo relatou a súa infatigable peregrinación polas librerías de Turín, a súa cidade natal, sendo un adolescente, en busca dun exemplar en italiano do Antigo e o Novo Testamento, traducidos do grego. A Biblia, que coñece de cabo a cabo, tan pouco presente na formación dos católicos, é a verdadeira base da espiritualidade de Martini. Para responder a calquera pregunta, para resolver calquera problema, o cardeal bota man das Escrituras. Sen medo a quedar só.

"Segue a máxima de San Ignacio: 'Só e a pé", engade Franco Agnesi, o seu antigo colaborador, que estraña os anos pasados xunto ao cardeal, ao que aínda pide consello. Ese foi o motivo da súa última visita: preguntarlle que facer agora, que lle trasladan de parroquia. O cardeal escoitoulle e aconselloulle. E foi capaz de dominar a nostalxia cando se falou, de pasada, de Xerusalén. A cidade onde quería morrer. Na que tiña reservada unha sepultura. Agora esa posibilidade é remota. O propio Martini díxollo: "Xerusalén é un bo sitio para morrer, pero un mal sitio para un moribundo".

http://www.elpais.com/articulo/reportajes/cardenal/atreve/pensar/elpepusocdmg/20080713elpdmgrep_1/Tes

Sem comentários: